نظريهء سياستنامه‌نويسان تاريخ انديشه‌هاى سياسى در اسلام محدود به دو جريان يادشده نمىگردد ، بلكه بخش بزرگى از مجموعه تفكّرات سياسى اسلامى با ابتناى بر سنّت انديشهء سياسى ايران پيش از اسلام فراهم آمده است . در اين نوع تفكّر ، بر حقّ الهى پادشاهان تأكيد مىشود و بيش از آنكه به تئورى حكومت پرداخته شود ، عملگرايى در كانون توجه قرار دارد و در برخى جهات تلاش بر آن است تا ميان هنجارهاى اسلامى و سنّتهاى پادشاهى ساسانى آشتى برقرار شود . مبناى اين شيوه از تفكّر سياسى بر عدالت استوار است « 1 » و شاه خوب و ديندار و خورهمند ، كه مظهر عدل الهى است ، در سلطنت خويش جهان را از ظلم و شرّ و دشمنى آسوده ، و كمال صفا و آشتى مطلق را در آن برقرار مىسازد . « 2 » از آنجا كه بسيارى از مفاهيم و آراء سياسى اين گروه از طريق آثار ادبى انتقال داده شده ، عنوان « نظريهء ادبى » را بدان داده‌اند . « 3 » و همچنين برخى ديگر عبارت « سياست مرآتى يا سلوكى » را به آن اختصاص داده‌اند . وجه تسميهء آن به مرآتى يا سلوكى براى اين است كه تصريحا و تلويحا از حاكمان خواسته شده است كه در اين‌گونه كتابها چون آيينه‌اى بنگرند و رفتار و گفتار و كردار مندرج در آنها را به كار برند و در سلوك سياسى خود ، آنها را امام سازند . « 4 » به‌كار بردن مصطلح « سياستنامه‌نويسى » براى اين نوع نوشته‌هاى سياسى ، برگرفته از مفاهيم و عناوين آثار ايرانى دورهء ساسانى است كه خود اين آثار عمده‌ترين منابع و مآخذ سياستنامه‌هاى دورهء اسلامى را تشكيل مىداده است . « 5 » طرّاحى بنياد اين جريان در جهان تفكر سياسى اسلامى به‌دست ايرانيان صورت پذيرفت . علّت اين رويكرد ايرانيان مسلمان به آراى ايرانى ساسانى را بايد در تضادّ ميان ارزشهاى اسلامى و ناهنجاريهاى دستگاه خلافت و كاركردهاى نامناسب آن جستجو

--> ( 1 ) . دولت و حكومت در دورهء ميانهء اسلام ، ص 5 . ( 2 ) . شهر زيباى افلاطون و شاهى آرمانى در ايران باستان ، ص 95 . ( 3 ) . دولت و حكومت در دورهء ميانهء اسلام ، ص 5 . ( 4 ) . تاريخ انديشه‌هاى سياسى در ايران و جهان اسلام ، پيش‌گفتار ، ص سيزده . ( 5 ) . خواجه نظام الملك ، ص 71 و به بعد .